TÜRKİYE'NİN YENİ JEOPOLİTİK DENKLEMİ

Türk dünyasının geleceği artık yalnızca ortak tarih, dil ve kültür üzerinden değil; siyasi irade, ekonomik güç, savunma kapasitesi ve stratejik bağımsızlık üzerinden şekilleniyor. Türkiye ile Azerbaycan'ın kurduğu güçlü ittifak, Güney Kafkasya'dan Orta Asya'ya uzanan yeni jeopolitik dengelerin merkezinde yer alıyor. Ancak asıl mesele, bu tarihî fırsatı kalıcı bir siyasi ve ekonomik güce dönüştürebilmektir. Dünya, Soğuk Savaş sonrasında oluşan uluslararası düzenin ciddi biçimde sorgulandığı tarihî bir dönemden geçiyor. Küresel güç dengeleri değişiyor, geleneksel ittifaklar yeniden tanımlanıyor, enerji kaynakları ve ticaret yolları üzerindeki mücadele giderek sertleşiyor. Artık ülkelerin gücü yalnızca sahip oldukları askerî kapasiteyle değil; diplomatik etkileri, teknolojik bağımsızlıkları, enerji güvenlikleri ve uluslararası ticaret yollarındaki konumlarıyla ölçülüyor. İşte Türkiye, böylesine kritik bir dönemde yalnızca kendi sınırlarını korumaya çalışan bir devlet değil, çevresindeki coğrafyanın geleceğine ilişkin söz söyleyen önemli bir bölgesel aktör olarak öne çıkmaktadır. Karadeniz'deki savaş, Orta Doğu'daki istikrarsızlık, İran çevresinde yaşanan gerilimler, Güney Kafkasya'daki yeni siyasi dengeler ve Orta Asya'da giderek büyüyen stratejik rekabet, Ankara'nın önünde hem ciddi sınamalar hem de tarihî fırsatlar oluşturmaktadır. Türkiye açısından temel mesele açıktır: Küresel güçlerin hazırladığı jeopolitik denklemlerde yalnızca kendisine biçilen rolü üstlenmek değil, kendi millî çıkarları doğrultusunda denklemin kurulmasına katkıda bulunan bir ülke olmak. Türk Devletleri Teşkilatı'nın giderek artan önemi, Avrasya coğrafyasında yeni bir jeopolitik yapılanmanın mümkün olduğunu göstermektedir. Ankara'da düzenlenen Türk Devletleri Teşkilatı Zirvesi etrafında yürütülen tartışmalar, Türk dünyasının geleceğinin yalnızca kültürel birliktelikle sınırlı kalamayacağını bir kez daha ortaya koymuştur. Türkiye, Azerbaycan, Kazakistan, Özbekistan, Kırgızistan ve teşkilatla ilişkili diğer ülkeler açısından artık temel hedef, ortak tarihî mirası somut ekonomik ve siyasi iş birliğine dönüştürmek olmalıdır. Çünkü uluslararası sistemde ortak geçmişe sahip olmak tek başına güç üretmez. Güç, ortak çıkarları koruyabilen kurumlar oluşturmakla, ticaret hacmini artırmakla, enerji kaynaklarını etkin yönetmekle ve stratejik meselelerde ortak hareket edebilmekle kazanılır. Türk Devletleri Teşkilatı'nın önünde tarihî bir imkân bulunmaktadır. Hazar Denizi üzerinden Orta Asya'yı Azerbaycan, Gürcistan ve Türkiye aracılığıyla Avrupa'ya bağlayan Orta Koridor, bu imkânın en somut göstergelerinden biridir. Ancak mesele yalnızca demiryolları, limanlar ve enerji hatları inşa etmek değildir. Asıl mesele, bu bağlantıları Türk dünyasının ekonomik dayanıklılığını ve siyasi hareket kabiliyetini artıran stratejik araçlara dönüştürmektir. Unutulmamalıdır ki Rusya'nın tarihî nüfuzu, Çin'in ekonomik ağırlığı ve Batılı devletlerin Avrasya üzerindeki hesapları devam etmektedir. Bu nedenle Türk Devletleri Teşkilatı'nın geleceği, başka güçlere karşı cepheleşmekte değil; kendi üyelerinin egemenliğine saygı gösteren, ortak çıkarlarını savunabilen ve bağımsız diplomatik kararlar alabilen bir uluslararası aktöre dönüşmesindedir. Türk dünyası başkalarının güç mücadelesinde kullanılan bir coğrafya değil, kendi geleceğini belirleyebilen bir stratejik merkez olmalıdır. Türkiye ile Azerbaycan arasındaki ilişkileri sıradan iki devletin diplomatik yakınlaşması olarak değerlendirmek, Güney Kafkasya'nın siyasi gerçeklerini anlamamak demektir. Bu ilişki, ortak tarih ve kültürün ötesine geçmiş; savunma, enerji, ulaştırma, güvenlik ve diplomasi alanlarında güçlü bir stratejik ortaklığa dönüşmüştür. Azerbaycan'ın Karabağ üzerindeki egemenliğini yeniden tesis etmesi, Güney Kafkasya'daki güç dengelerinde önemli bir değişim meydana getirmiştir. 2021 yılında imzalanan Şuşa Beyannamesi ise Ankara ile Bakü arasındaki dayanışmayı müttefiklik temelinde kurumsallaştırmıştır. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ile Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev arasındaki siyasi temasların taşıdığı anlam da bu çerçevede değerlendirilmelidir. İki ülkenin zaman zaman farklı diplomatik önceliklere sahip olması mümkündür. Ancak köklü stratejik ittifakların gücü, hiçbir görüş ayrılığının yaşanmamasından değil, ortaya çıkan farklılıkların ortak çıkarlar doğrultusunda yönetilebilmesinden kaynaklanmaktadır. Türkiye'nin savunma sanayisindeki gelişimi, Azerbaycan'ın Hazar havzasındaki enerji kapasitesi ve iki ülkenin uluslararası ulaşım hatları üzerindeki konumları, bu ittifaka güçlü bir jeoekonomik temel kazandırmaktadır. Ankara ile Bakü arasındaki iş birliğinin uluslararası topluma verdiği mesaj açıktır: Güney Kafkasya'nın geleceği şekillendirilirken Türkiye ve Azerbaycan'ın meşru güvenlik ve ekonomik çıkarları göz ardı edilemez. Artık bu stratejik ortaklığın önünde yeni bir görev vardır: Geçmişte sergilenen askerî ve siyasi dayanışmayı, geleceğin kalıcı barış ve ekonomik kalkınma düzenine dönüştürmek. Türkiye'nin Güney Kafkasya politikasında cevaplanması gereken önemli sorulardan biri, Ermenistan ile ilişkilerin normalleşmesi meselesidir. Türkiye, bağımsız ve egemen bir devlet olarak Ermenistan ile diplomatik ilişkilerini kendi millî çıkarları doğrultusunda düzenleme hakkına sahiptir. Ancak bu sürecin Azerbaycan ile yürütülen stratejik ortaklıktan tamamen bağımsız değerlendirilmesi, bölgenin siyasi gerçekleriyle örtüşmemektedir. Çünkü Güney Kafkasya'da güvenlik, ulaşım, enerji ve ticaret meseleleri birbirinden ayrı düşünülemez. Ankara'nın önündeki stratejik tercih, Azerbaycan ile dayanışma ve Ermenistan ile normalleşme arasında kesin bir ayrım yapmak değildir. Asıl hedef, Azerbaycan'ın egemenlik ve güvenlik hassasiyetlerini gözetirken Ermenistan ile karşılıklı saygıya dayalı yeni bir diplomatik ilişki kurabilmektir. Sınır kapılarının açılması, ulaştırma ağlarının yeniden işlerlik kazanması, bölgesel ticaretin gelişmesi ve ekonomik karşılıklı bağımlılığın güçlenmesi, Güney Kafkasya'daki kalıcı barışın temel dayanakları olabilir. Bununla birlikte normalleşme sürecinin başarılı olabilmesi için karşılıklı egemenliğe saygı, sınırların dokunulmazlığı ve uluslararası hukuk ilkeleri vazgeçilmez olmalıdır.Türkiye'nin Azerbaycan ile kardeşliği, bölgesel barışa engel değil; doğru diplomasiyle barışın en güçlü teminatlarından biri olabilir. Güney Kafkasya'daki rekabet artık yalnızca toprak ve askerî nüfuz mücadelesinden ibaret değildir. Enerji hatları, demiryolları, kara yolu bağlantıları ve uluslararası ticaret güzergâhları, bölgedeki jeopolitik mücadelenin önemli unsurları hâline gelmiştir. Bakü-Tiflis-Ceyhan Petrol Boru Hattı, Güney Gaz Koridoru ve Bakü-Tiflis-Kars Demiryolu, Türkiye ile Azerbaycan'ın bölgesel ekonomik konumunu güçlendiren stratejik yatırımlardır. Azerbaycan'ın ana toprakları ile Nahçıvan arasında Ermenistan üzerinden bağlantı kurulmasını hedefleyen ulaştırma girişimleri ve TRIPP projesi de bu çerçevede değerlendirilmelidir. Ancak bu projelerin başarıya ulaşması, yalnızca teknik altyapının tamamlanmasına bağlı değildir. Bölge ülkelerinin egemenlik haklarının korunması, transit düzenlemelerde hukuki açıklığın sağlanması ve karşılıklı siyasi güvenin tesis edilmesi gerekmektedir. Rusya, İran, ABD ve Avrupa Birliği'nin bölgeye yönelik farklı stratejik yaklaşımları dikkate alındığında, Türkiye'nin izleyeceği diplomatik çizgi daha da önem kazanmaktadır. Ankara, Azerbaycan ile savunma alanındaki iş birliğini geliştirirken, bölgesel sorunların müzakere yoluyla çözülmesini de desteklemelidir. Çünkü kalıcı güvenlik yalnızca askerî üstünlükle sağlanamaz. Güçlü bir ordu sınırları koruyabilir; ancak kalıcı istikrar için güçlü diplomasiye, hukuk düzenine, ekonomik iş birliğine ve karşılıklı güvene de ihtiyaç vardır. Türkiye'nin daha önce gündeme getirdiği 3+3 bölgesel iş birliği yaklaşımı da bu açıdan önem taşımaktadır. Her ne kadar bölge ülkeleri arasındaki siyasi anlaşmazlıklar bu mekanizmanın etkinliğini sınırlandırsa da bölgesel diyalog kanallarının açık tutulması stratejik bir gerekliliktir. Önümüzdeki dönemde Türkiye'nin karşı karşıya olduğu temel jeopolitik sınama, aynı anda birden fazla kriz bölgesinde millî güvenliğini korurken diplomatik hareket alanını genişletebilmesidir. Karadeniz'de Rusya-Ukrayna savaşı devam ederken NATO üyeliğinin gerektirdiği sorumluluklarla Rusya ile yürütülen ilişkiler arasında dikkatli bir denge gözetilmelidir. Orta Doğu'da Suriye'nin toprak bütünlüğü, Irak'taki güvenlik sorunları, terör örgütlerinin faaliyetleri ve İran çevresindeki gerilimler karşısında Türkiye'nin millî güvenlik öncelikleri korunmalıdır. Bunun yanında savunma sanayisi, enerji arz güvenliği, kritik teknolojiler, yapay zekâ ve finansal dayanıklılık alanlarında atılacak adımlar, Türkiye'nin gelecekteki jeopolitik konumunu doğrudan etkileyecektir. Zira ekonomik ve teknolojik bağımsızlığı yeterince güçlendirilmemiş bir ülkenin askerî ve diplomatik kazanımlarını uzun vadede koruması kolay değildir. Bu nedenle güçlü devlet anlayışı, yalnızca sınırların askerî olarak korunmasıyla sınırlı görülmemelidir. Üretim kapasitesi, eğitim, bilim, teknoloji, enerji, ulaştırma ve dış ticaret de millî güvenlik stratejisinin ayrılmaz parçaları hâline getirilmelidir. Bugün Türkiye ile Azerbaycan'ın önünde tarihî bir sorumluluk bulunmaktadır. Bir tarafta küresel güçlerin yeniden şekillendirmeye çalıştığı Avrasya coğrafyası, diğer tarafta siyasi ve ekonomik bütünleşme potansiyeli taşıyan Türk dünyası vardır. Bu dönemde en büyük hata, tarihî fırsatları yalnızca siyasi söylemlerle değerlendirmek olacaktır. Türk dünyasının geleceği hamasetle değil; güçlü kurumlarla, ortak yatırımlarla, bilim ve teknolojiyle, savunma iş birliğiyle ve tutarlı diplomatik stratejilerle inşa edilebilir. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan'ın liderliğinde Türkiye'nin geliştirmeye çalıştığı bölgesel diplomatik kapasite, Türk dünyası ile ilişkilerin kurumsallaştırılmasında önemli bir imkân sunmaktadır. Ancak bu kapasitenin kalıcı bir kazanıma dönüşmesi, uzun vadeli devlet politikaları ve bütün ortakların eşitliğini esas alan iş birliğiyle mümkündür. Azerbaycan'ın stratejik konumu, Orta Asya Türk devletlerinin ekonomik potansiyeli ve Türkiye'nin uluslararası diplomatik bağlantıları ortak bir vizyonda buluştuğunda, Avrasya'da yeni bir güç merkezinin temelleri atılabilir. Fakat unutulmamalıdır ki gerçek güç, yalnızca sahip olunan imkânlardan değil, bu imkânları ortak hedefler doğrultusunda kullanabilme iradesinden doğar. Türkiye güçlü olmalıdır. Azerbaycan güçlü olmalıdır. Türk dünyası birlikte kalkınmalı, kendi geleceğine ilişkin kararları bağımsız biçimde alabilmelidir. Çünkü 21. yüzyılda ayakta kalmanın yolu yalnızca geçmişin ihtişamını hatırlamak değil, geleceğin güç dengelerini doğru okumaktan geçmektedir. Ve bugün tarih, Türk dünyasına önemli bir soru sormaktadır: Başkalarının kurduğu düzenin parçası mı olacaksınız, yoksa barışa, kalkınmaya ve ortak çıkarlara dayanan yeni bir düzenin kurucu aktörleri arasında mı yer alacaksınız? Bu sorunun cevabını sloganlar değil; Ankara'da, Bakü'de ve Türk dünyasının bütün başkentlerinde atılacak somut adımlar belirleyecektir.

                                                         Dr. İmbat MUĞLU