ATATÜRK ve ŞEYH MAHMUD BERZENCİ
Bu platformda yayımlanan köşe yazıları, yazarların kişisel görüşlerini yansıtır. www.baskentpostasi.com, bu içeriklerden sorumlu tutulamaz.
Tarih bazen savaş meydanlarında kazanılan zaferlerle, bazen diplomasi masalarında verilen kararlarla, bazen de arşivlerin karanlık raflarında unutulmuş mektuplarla yazılır. Ortadoğu'nun son yüz yılına baktığımızda, bugün yaşanan pek çok siyasi ve jeopolitik meselenin köklerinin Birinci Dünya Savaşı sonrasında çizilen sınırlara dayandığını görürüz. Musul, Kerkük, Süleymaniye, Erbil ve Revandiz…Bu şehirler yalnızca coğrafi yerleşim merkezleri değildir. Türklerin, Kürtlerin ve Arapların ortak tarihini, mücadelelerini, siyasi beklentilerini ve zaman zaman birbirinden ayrılan kaderlerini temsil eden tarihî merkezlerdir. İşte bu coğrafyada iki önemli isim karşımıza çıkmaktadır: Mustafa Kemal Atatürk ve Şeyh Mahmud Berzenci. Biri Anadolu'da Millî Mücadele'nin lideri, diğeri Süleymaniye'de İngiliz yönetimine karşı ayaklanan Kürt siyasi ve dinî önderi. Bu iki şahsiyet arasındaki ilişkiler, Türk-Kürt tarihinin yeterince tartışılmayan sayfalarından birini oluşturmaktadır. 1918 yılında Osmanlı Devleti'nin Birinci Dünya Savaşı'ndan çekilmesiyle İngiltere, Irak coğrafyasında hâkimiyetini genişletmeye başladı. Musul vilayeti; Musul, Kerkük ve Süleymaniye'yi kapsayan geniş bir bölgeydi. İngiltere için burası petrol kaynakları, Hindistan yolu üzerindeki stratejik çıkarlar ve yeni kurulacak Irak devletinin geleceği açısından önemliydi. Mustafa Kemal Paşa açısından ise Musul, Misak-ı Millî düşüncesi, Anadolu'nun güney güvenliği ve bölgenin Osmanlı'dan devralınan tarihî bağları bakımından büyük önem taşıyordu. Nitekim Ankara Hükümeti, Musul üzerindeki iddiasından kolayca vazgeçmedi. Millî Mücadele'nin en zor günlerinde dahi bölgeyle bağlantılar kurmaya, aşiret liderleriyle görüşmeye ve İngiliz hâkimiyetine karşı siyasi ve askerî seçenekler geliştirmeye devam etti.[1] Tarihçi Resul Yavuz'un araştırmasında dikkat çekici bir bilgi yer almaktadır. Araştırmaya göre Mustafa Kemal Paşa, 1919 yılında Şeyh Mahmud Berzenci'ye hitaben bir mektup kaleme almış, Anadolu'daki Millî Mücadele'nin gerekçelerini açıklamış ve İngilizlerin bölgedeki faaliyetlerine karşı ortak hareket edilmesini istemiştir.[2] Söz konusu mektupta Erzurum Kongresi kararlarına değinilmesi, Anadolu'daki bağımsızlık hareketiyle Süleymaniye'deki gelişmeler arasında siyasi bir bağlantı kurulmak istendiğini göstermektedir. Ankara, Musul meselesini değerlendirirken bölgedeki Kürt topluluklarını ve onların siyasi liderlerini hesaba katmıştır. İngiliz belgeleri incelendiğinde, Şeyh Mahmud Berzenci'nin yalnızca yerel bir dinî lider olarak değerlendirilmediği görülmektedir. Berzenci, İngiliz yönetiminin Süleymaniye üzerindeki otoritesini ciddi biçimde zorlayan siyasi bir aktördü. 1919 yılında başlattığı ayaklanma, İngiliz askerî müdahalesiyle bastırıldı. Berzenci tutuklanarak sürgüne gönderildi. British Library bünyesindeki India Office Records koleksiyonunda yer alan IOR/L/PS/10/833/1 numaralı dosya, bu ayaklanmaya ve İngilizlerin askerî faaliyetlerine ilişkin önemli yazışmaları içermektedir.[3] Bu belgelerden hareketle İngilizlerin bölgeyi yalnızca askerî güçle değil, yerel yönetimler ve siyasi ittifaklar üzerinden de kontrol etmeye çalıştığını söylemek mümkündür. Ancak İngilizlerin önünde önemli bir sorun vardı: Süleymaniye ve çevresindeki Kürt aşiretlerinin tamamı aynı siyasi çizgide değildi. Bazıları İngiltere'yle ilişki kuruyor, bazıları Ankara'ya yakın duruyor, bazıları ise bağımsız bir Kürt yönetimi hedefliyordu. İngiltere'nin bölgesel politikasını zorlaştıran unsurlardan biri de bu farklı siyasi eğilimlerdi. 1922 yılına gelindiğinde Musul meselesi yalnızca diplomatik görüşmelerin konusu olmaktan çıktı. Ankara Hükümeti, Özdemir Bey olarak tanınan Ali Şefik Bey'i bölgeye göndererek askerî ve siyasi faaliyetlerini yoğunlaştırdı. Özdemir Bey, Revandiz merkezli harekâtında yerel Kürt aşiretlerinden destek aldı. Zekeriya Türkmen'in Türk askerî belgeleri ve İngiliz raporları üzerinden yürüttüğü araştırma, bu harekâtın İngiliz yönetimi açısından ciddi bir sorun oluşturduğunu ortaya koymaktadır.[4] İngilizler yalnızca Anadolu'daki Millî Mücadele'nin askerî başarısını değil, bu başarının Musul vilayetindeki etkilerini de dikkate almak zorundaydı. Özdemir Bey'in faaliyetleri İngiliz denetimini zayıflatırken, Şeyh Mahmud Berzenci'nin siyasi girişimleri de bölgedeki dengeleri değiştiriyordu. Ankara, Musul'un Türkiye'ye bağlanmasını istiyordu. Berzenci ise Süleymaniye merkezli bir Kürt yönetimi kurmayı amaçlıyordu. İşte Türk-Kürt iş birliğinin imkânları kadar sınırları da burada ortaya çıkıyordu. Othman Ali'nin 2017 yılında yayımlanan akademik araştırması, Özdemir Bey'in faaliyetlerini Türk ve İngiliz arşivleri üzerinden ele almaktadır.[5] Çalışmada, Özdemir Bey ile Şeyh Mahmud Berzenci arasında mektuplaşmalar ve siyasi görüşmeler bulunduğu aktarılmaktadır. Daha da dikkat çekici olan, tarafların birbirlerinin niyetlerinden tam anlamıyla emin olmamasıdır. Ankara, Berzenci'nin İngilizlerle temaslarından rahatsızdı. Berzenci ise Ankara'nın Kürtlerin siyasi geleceğine ilişkin yaklaşımını dikkatle izliyordu. İngiliz yönetimi de Ankara ile yerel Kürt liderler arasında gelişebilecek bir yakınlaşmanın Musul üzerindeki hâkimiyetini zorlaştıracağını değerlendiriyordu. Othman Ali'nin çalışmasında, Özdemir Bey'in Berzenci'ye yönelik idari yetki vaatlerine ilişkin aktarımlar da bulunmaktadır. Ancak bu vaatlerin hukuki kapsamı ve Ankara tarafından ne ölçüde onaylandığı tartışmalıdır. Türklerle Kürtler arasında ortak mücadele örnekleri bulunmaktadır; fakat aynı dönemde farklı siyasi çıkarlar, yerel rekabetler ve karşılıklı güvensizlikler de mevcuttur. 1923 yılında Lozan Antlaşması imzalanırken Musul meselesi kesin çözüme kavuşturulamadı. Türkiye ile İngiltere'nin konuyu ayrıca görüşmesi kararlaştırıldı. Sonraki süreçte mesele Milletler Cemiyeti'ne taşındı. 1925 yılında alınan kararlar, Musul vilayetinin Irak sınırları içerisinde kalmasının yolunu açtı. Nihayet 5 Haziran 1926 tarihinde Türkiye, İngiltere ve Irak arasında Ankara Antlaşması imzalandı. Böylece Musul vilayetinin Irak'ta kalması kabul edildi.[6] Musul meselesinin bu şekilde sonuçlanmasında İngiltere'nin diplomatik gücü, Irak'taki askerî varlığı, Türkiye'nin iç ve dış güvenlik öncelikleri ve uluslararası siyasi dengeler etkili oldu. Bu tarihî gelişmeyi yalnızca bir askerî yenilgiye veya tek bir siyasi karara bağlamak mümkün değildir. Musul meselesi, Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluş dönemindeki en önemli dış politika ve sınır sorunlarından biriydi. Aradan bir asırdan fazla zaman geçti. Osmanlı İmparatorluğu tarih sahnesinden çekildi. İngiliz mandası sona erdi. Irak bağımsız bir devlet oldu. Türkiye Cumhuriyeti bölgenin önemli siyasi ve askerî aktörlerinden biri olarak varlığını sürdürdü. Fakat Musul, Kerkük, Süleymaniye ve Erbil'in Türkiye ile tarihî, kültürel ve ekonomik bağları ortadan kalkmadı. Bugün Türkiye ile Irak Kürt Bölgesi Yönetimi arasında enerji, ticaret, ulaştırma ve sınır güvenliği alanlarında gelişen ilişkiler değerlendirilirken, bir asır önceki siyasi temasların da hatırlanması gerekir. Elbette 1920'li yılların siyasi koşulları ile bugünün uluslararası hukuk düzeni aynı değildir. Tarihsel ilişkiler, günümüzdeki devletlerin egemenlik haklarını veya mevcut sınırları geçersiz kılmaz. Ancak geçmişte yaşananlar, Türkiye ile bölgedeki Kürt toplumları arasındaki ilişkilerin yalnızca güvenlik sorunlarından ibaret olmadığını açıkça göstermektedir. Şeyh Mahmud Berzenci'nin İngilizlere karşı mücadelesi ile Mustafa Kemal Atatürk'ün Musul politikası, Ortadoğu tarihinin birbirine temas eden iki önemli siyasi sürecidir. Bu ilişkilerden bugün için tek taraflı bir siyasi sonuç çıkarmak yerine, tarihî gerçekleri bütün boyutlarıyla değerlendirmek gerekir. Ankara'nın Musul'daki hedefleri ile Berzenci'nin bağımsızlık arayışı arasında farklılıklar vardı. Bununla birlikte İngiliz hâkimiyetine karşı dönemsel iş birliği alanları oluştuğu da tarihsel araştırmalarla ortaya konulmaktadır. Asıl mesele, bu ortaklıkların neden kalıcı bir siyasi uzlaşmaya dönüşemediğini anlamaktır. Bugün Ortadoğu'da kalıcı barış ve istikrar arayan herkesin, geçmişteki iş birliklerini de anlaşmazlıkları da aynı dikkatle incelemesi gerekmektedir. Çünkü tarih bize yalnızca kimin savaştığını anlatmaz. Kimin neden iş birliği yaptığını, hangi fırsatların değerlendirilemediğini ve hangi siyasi anlaşmazlıkların gelecek kuşaklara miras kaldığını da gösterir. Musul'un tarihi, sınırların nasıl çizildiğinin hikâyesidir. Türklerle Kürtlerin tarihi ise o sınırların iki tarafında yaşamaya devam eden insanların ortak geçmişinin de hikâyesidir. Ve unutulmamalıdır: Coğrafyayı anlamak için haritaya bakmak yeterli değildir; o haritanın nasıl çizildiğini de bilmek gerekir.
Dr. İmbat MUĞLU
DİPNOTLAR VE KAYNAKÇA
[1] Zekeriya Türkmen, “Özdemir Bey'in Musul Harekâtı ve İngilizlerin Karşı Tedbirleri (1921–1923)”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, Cilt XVII, Sayı 49, 2001, s. 49–79. Makale.
[2] Resul Yavuz, “Birinci Dünya Savaşı Hemen Sonrasında İngiltere'nin Irak'ın Kuzeyinde Hâkimiyet Mücadelesi ve Kürtlerle İlişkileri”, Tarih ve Günce, Sayı 2, Kış 2018. Çalışmada Mustafa Kemal Paşa'nın Berzenci'ye yönelik mektubu, Atatürk'ün Bütün Eserleri, Cilt 3, Kaynak Yayınları, 2003 üzerinden aktarılır. Mektubun muhatabına ulaştığı doğrulanamamaktadır.
[3] British Library, India Office Records, IOR/L/PS/10/833/1, “File 2879/1919 Pt 1: Mesopotamia Kurdistan: The Suleimanieh Outbreak”. British Library arşiv kataloğu.
[4] Türkmen, a.g.m., s. 49–79. Özdemir Bey'in Revandiz Harekâtı, İngiliz askerî faaliyetleri ve General John Salmon'un raporları üzerine inceleme.
[5] Othman Ali, “The Career of Özdemir: A Turkish Bid for Northern Iraq, 1921–1923”, Middle Eastern Studies, 2017. DOI: 10.1080/00263206.2017.1332595. Çalışma, Türk ve İngiliz arşiv kaynakları ile dönemin hatıratını karşılaştırmaktadır.
[6] Atatürk Ansiklopedisi, “Ankara Antlaşması”, 5 Haziran 1926 tarihli Türkiye-Irak sınırının belirlenmesine ilişkin antlaşmanın tarihçesi. Atatürk Ansiklopedisi.